Vereniging KITLV
17-09-2026
Ward Berenschot en Otto Hospes publiceren samen met Indonesische onderzoekers een nieuw boek over de studie naar 150 landconflicten tussen palmolie-ondernemingen en Indonesische dorpsgemeenschappen. Eerder maakten ze een documentaire over hetzelfde onderwerp.
Indonesië is de grootste palmolie-producent ter wereld. De spectaculaire groei van palmolieplantages is gepaard gegaan met duizenden conflicten tussen bedrijven en lokale gemeenschappen over land, schadevergoeding en milieuschade. In hun nieuwe boek laten Ward Berenschot (Universiteit van Amsterdam / KITLV), Ahmad Dhiaulhaq, Afrizal en Otto Hospes (Wageningen Universiteit) zien dat deze conflicten geen toeval zijn: ze zijn ingebakken in een rechtssysteem dat zijn wortels heeft in het Nederlandse koloniale bewind.
De kern van het betoog: Een Nederlandse koloniale wet van 1870 — de zogenoemde domeinverklaring — stelde dat alle grond zonder bewezen eigendom toebehoorde aan de staat. Dit wiste in één klap het gewoonterecht van inheemse gemeenschappen uit en maakte de weg vrij voor grootschalige plantages. Indonesië nam na de onafhankelijkheid in 1945 grote delen van het koloniale rechtssysteem over. Het gevolg: Indonesische boeren hebben formeel rechten, maar die rechten zijn zo vaag en moeilijk afdwingbaar dat ze in de praktijk nauwelijks bescherming bieden. Berenschot cs. noemen dit “rechteloosheid” — en het is structureel, niet incidenteel.
Het onderzoek
Het boek Rightless resistance: Postcolonial citizenship, palm oil, and land grabs in Indonesia is gebaseerd op het NWO-gefinancierde onderzoeksproject Palm oil conflicts and access to justice in Indonesia (POCAJI), uitgevoerd door KITLV, Wageningen University and Universitas Andalas, in samenwerking met Indonesische NGO’s en wetenschappers. Voor het eerst werd een grootschalige, systematische studie gemaakt van 150 conflictcasussen over vier provincies: Riau, West-Kalimantan, Centraal-Kalimantan en West-Sumatra. De patronen waren overal verbluffend gelijkaardig: gemeenschappen verloren land zonder betekenisvolle instemming of eerlijke compensatie, beloften van winstdeling werden niet nagekomen, en als gemeenschappen naar de rechter stapten, verloren ze bijna altijd.
Meer informatie over het onderzoeksproject
Belangrijkste conclusies
• Palmolieconflicten zijn geen uitzondering maar structureel: tienduizenden Indonesische families zijn betrokken bij geschillen over land, compensatie en vervuiling.
• De oorzaak ligt diep in de koloniale rechtsgeschiedenis: de domeinverklaring van 1870 beperkte het recht van Indonesiers om land te bezitten – een beperking die dat na de onafhankelijkheid bleek bestaan.
• Gemeenschappen zijn niet passief: ze voeren acties, procederen, lobbyen en blokkeren wegen — maar hun “rechtloosheid” beperkt structureel hun onderhandelingspositie.
• Internationale certificeringsmechanismen zoals de RSPO blijken in de praktijk nauwelijks in staat conflicten te beslechten.
• Effectieve hervorming vereist aanpassing van het grondrecht zelf — niet alleen betere handhaving of bedrijfscertificering.
De documentaire: Colonial debris
Naast het boek produceerde Berenschot samen met de gerenommeerde Indonesische documentairemakers van Watchdoc de 90 minuten durende documentaire Colonial Debris (Tanah Moyangku). De film volgt Indonesische gemeenschappen die protesteren tegen palmolieondernemingen en ontwikkelaars die hun land innemen. Naarmate de filmmakers dieper graven, ontdekken ze hoe hedendaagse conflicten wortels hebben in de negentiende-eeuwse koloniale rechtsorde.
Over het boek
Rightless resistance: Postcolonial citizenship, palm oil, and land grabs in Indonesia.
Auteurs: Ward Berenschot, Ahmad Dhiaulhaq, Afrizal en Otto Hospes.
Uitgever: Cornell University Press / Liverpool University Press.
Verschenen: mei 2026.
Over de Nederlandse auteurs
Ward Berenschot is hoogleraar Vergelijkende Politieke Antropologie aan de Universiteit van Amsterdam en senior onderzoeker bij het KITLV (Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde) te Leiden. Hij is ook auteur van Riot politics (Columbia University Press, 2011) en co-auteur van Democracy for sale (Cornell University Press, 2019). Zijn onderzoek richt zich op democratie, burgerschap en de rol van geld in de politiek in Indonesië en India.
Otto Hospes is Universitair Hoofddocent aan Wageningen University & Research. Hij doet onderzoek naar internationale politiek over duurzame landbouw en voedsel. Hij richt zich met name op controverses tussen Europese en Indonesische autoriteiten over duurzame palmolie, als gevolg van unilateraal Europees beleid inzake hernieuwbare energie, ontbossing en due dilligence.
Contactgegevens voor de pers
Prof. dr. Ward Berenschot
Universiteit van Amsterdam / KITLV
E-mail: berenschot@kitlv.nl
Beschikbaar voor interviews en toelichting in het Nederlands of Engels.